Λεξικό Ποντιακής Διαλέκτου Αργυρούπολης Χαλδίας : Σελίδες Σ-Ω

ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ

Εδώ ολοκληρώνεται η καταγραφή της Ποντιακής Διαλέκτου (Χαλδία).

Σας ευχαριστώ που διαβάσατε και μοιραστήκατε μαζί μου ένα κομμάτι από τη γλώσσα και τη μνήμη του τόπου μας.

Σ–Ω — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

Η καταγραφή συνεχίζεται με λέξεις και εκφράσεις της ποντιακής διαλέκτου της Χαλδίας, όπως διασώθηκαν μέσα από την προφορική παράδοση και έφτασαν μέχρι τις μέρες μας.

Κάθε λέξη κουβαλά μαζί της ένα κομμάτι από τη ζωή, τις συνήθειες, τις εικόνες και τη μνήμη των ανθρώπων του τόπου μας. Η προσπάθεια αυτή συνεχίζεται, με σεβασμό στην παράδοση και στην αυθεντική μορφή της γλώσσας που μας κληροδότησαν οι παλαιότεροι.

Σ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

σαγούλ, το= νήμα της στάθμης (εργαλείο οικοδόμων)

τουρκική λέξη sakul  = νήμα της στάθμης

φρ. Μ' έναν μαλάν κ' έναν σαγούλ' 'σ σα χέρα ' κ' ίνεται αμάν ταχτζής, θέλ' αχούλ' και μεράκ΄, να έχς.

σοχούτ'* το  = μέρος όπου χώνεις , κρύβεις κάτι 

τουρκική λέξη sokmak (= χώνω) και sokturmak ( = χώνω μέσα άλλου)

φρ. Μέρ' σοχούτα , εσέγκες τ' αλατζάν το τσίτ'-ι-μ', εσκοτώθα κ' αραεύ'ατό και 'κ' εύρ' ατό.

σούχα (και σούγα)  = συχνά
τουρκική λέξη sik  = συχνά
φρ. Aτός ο γιοσμάς, ο Χρήστον τη Τόγκα , ντ' αραεύ' και σούχα - σούχα, αμόν το βράδύν , ωράζ' τα στράτας τη μαχαλάς, γιάμ' εσεβνταλανεύτεν την κουτσήν τη Κούλας.

σιλέ', η ( και σιλά) = χαστούκι
τουρκική λέξη  sille  =  χαστούκι

φρ. Αίκον σιλάν έφαεν ας σον κύρ'ν ατ' , εκάπνιξαν τα ρωυώνα τ'

σασεύω * = απορώ, εκπλήσσομαι
τουρκική λέξη sasmak = απορώ, εκπλήσσομαι
φρ. Εσάσεψες , νέπε, και τερείς με,΄κ' εγνάεψες ντ' είπα σε;ο γιοσμάς εμούν, τ' έξ' το βούδ' λαλεί, την χέραν την Σουμέλαν εσεβνταλανεύτεν, σάνκι, εχάθαν τα κορτζόπα τη χωρί'κ' επήεν ετιλαεύτεν απάν΄' ' ς σο σκατωμένον το τουμπίν!.

σασίρεμαν ,* το = μπέρδεμα, ξάφνιασμα
τουρκική λέξη sasirma =  μπέρδεμα, ξάφνιασμα

φρ. H δεξαμέντζα μουν, φαίνεται, εχάσεν την απλήν ( δεν ξέρει τι κάνει), ζατίμ, αϊκον σασίρεμαν γολάγια 'κι παθάν' κανείς! Κερεκή πρωίν εχπάστεν για την εγκλεσίαν κ' ευρέθεν τάχ' ... 'ς σα γιαζία!

σασιρεύω,* = μπερδεύομαι , κάνω λάθος
τουρκική λέξη sasirmak =  μπερδεύομαι 

φρ. Ωράσον σασιρεύς 'ς σο μέτρεμαν τη κορκοτί με το χουλάρ κ' ίνεται η σουρβά χασούλ', άμον αροψεκέσ'!.

σιμίτ*, το= μαλακό κουλούρι
τουρκική λέξη  simit = μαλακό κουλούρι

φρ.To χαϊρ' , γιάβρ'-ι-μ', ντ' ευτάς, καμμίαν ' κ ανασπάκτεται! πάντα κρούει 'ς σο νου μ', εείνος ο χερίφ'ς π' εγόμωνεν κάθαν πουρνόν έναν ζεμπίλ' με σιμία και ψωμόπα κ' εταγούτευε ' μας ατά, όντες έζη΄ναμε για έναν χρόνον 'ς σ'. Τσιτσιλή

σινίν', το =  χάλκινος δίσκος , ταψί
τουρκική λέξη sini  =  μπακιρένιο ταψί

φρ. Με τα σινία επόιναμε τα περεσκία 'ς σα Γιορτάς τη Χριστού και τη Παναϊας, έτρωγαμε εμείς, εταγούαμε και 'ς σην μαχαλάν.

σάπκα, * η (και σάφκα) = καπέλο
τουρκική λέξη sapka = καπέλο
φρ. Οσήμερον , νέπε , ο ήλεν χασεύ' και πάει, ωράσον ανασπάλλ'τς και ' κι παίρτ'τς τη σάπκα σ' , ζαλίεσαι ξάν ' και ρούεις επέσ' 'ς σο χωράφ'

σαπλίν,  * το = χάλκινη κουτάλα (μεγάλη)
τουρκική λέξη sap = λαβή, χαρούλι Ιsapli = αυτός που έχει χερούλι

φρ. 'Σ σα χαράντας τη χωρί' με τ' αβούτο το σαπλίν ντ' ελέπ'ς , εκ'ενωνα 'ς σα τσανάχα τα φαϊα ντ' εποίναμε με τα καζάνα 'ς σ' αυλιά τ' οσπιτίων κ' οσήμερον να το σαπλίν γουλανεύκουμαι, να τα ετοιμασίας και τα χαράντας ίνταν 'ς σ' οσπίτα και 'ς αυλία..

σάρεμα(ν), * το = τύλιγμα Ι περικύκλωση
τουρκική λέξη sarma  = τύλιγμα , περικύκλωση

φρ. Αϊκον σάρεμαν εποίκες απέσ' ΄ς σον πλάνον , εζαπλάεψε ούλα τ' εκές κ' ολίγον τόπον 'κ' εφέκεν εύκαιρον να ευτάει η πατσή ατ' έναν παχτζόπον.

σαλινεύκουμαι , =  περπετώ και κουνίμαι

τουρκική λέξη salinmak   =  κουνιέμαι και λυγιέμαι

φρ. Άμον λαϊστερα ααλινεύκεται όντες πορτατεί 'ς  σην στράταν κ' ούλ' οι αγούρ' γαρδιλώνε τ' ομμάτα και τερούν, ας τερούν λέει ο εείνε, ο σκύλον ας σο τέρεμαν εψόφεσεν , ο είνας , ατείν' ας λείχ'νε τα χείλα...

σάεμαν ,το = υπολογισμός , σεβασμός , εκτίμηση 

τουρκική λέξη sayma=μέτρημα, λογαριασμός , σεβασμός 

φρ. Καλέσσα κ ' αγαπεμέντζα νύφε έτον εείνε π' εδείκνυζεν 'ς σα πεθερ' κάτ'ς τρανόν σάεμαν και με τ' έργατά τ'ς και με την καλατζήν ατ'ς αϊκ'σα νύφςε οσήμερον ατζάπ'σα, ευρίεται γολάγια.

σαγιάκ* το  = χοντρό μάλλινο (συνήθως ) ύφασμα

τουρκική λέξη sayak  = ύφασμα σερζ
φρ. Νέκουτζή, εσύ φιστάν ' θέ'τς, αμά, με τ' ατό το πόζκον το σαγιάκ΄ντ΄ εγόρεσες κ' έγκες, ντ' 'α ρέφτω σε; παλτόν γιόξα κοστούμ;

σόκεμαν,  * το = ξήλωμα
τουρκική λέξη sokme = ξήλωμα

φρ. Να το ράψίον θέλω , να το σόκεμαν , έλλεν η πατσίμ' η Σόνα,αμά, έξερεν να σ' κών' τσίπας  κ' έμψυχα, να ετάει τη κιφαλί' το τσίρπεμαν και το τσουγνάεμαν τη ράχας και να γουρταρευή' τ' άρρωστους ας σα πόνα.

σογάν * το = αποξηραμένα πράσινα φύλλα κρεμμυδιών 
τουρκική λέξη sogan = κρεμμύδι
φρ.Τα πουλούλα εγόμωσαμ' ατάσστύπα και γαβουρμάδας για τον χειμωγκόνκαι τα πάνενα τα σακκούλα με σογάνα, ιβριστόν , πλουγούρ', κορκότα και τσεσίτα - τσετσίτα τσίρα.

σοχάχ,  * το = στενός δρόμος
τουρκική λέξη sοκακ  = δρόμος, δρομάκι

φρ. Με την ψήν εμούν έπαιζαμε απαγκέσ' 'ς σα στράτας και τα σοχάχα τη μαχαλάς, και τα παιγνίδα, ντ' έστεναμε, με δαβρία και τενεκόπαέταν για (η) με τη στάτας τα τρυπία και τα λιθαρόπα.

σάτζ, * το = θολωτή λαμαρίνα όπου ψήνουν λαγάνες λαλάγγα , είδος κρέπας
τουρκική λέξη sac = λαμαρίνα 
φρ. Οψέ, 'ς κιντίν απάν ' έξαψα το σάτζ, ντ' έστεσα αφκά 'ς σην τσατμάν κ' έψενα κ' εγόμωσα με λαλλάγγας έναν σκαφιδόπον κ' έναν γιαρτίμ' 'κ' εποίκε με η Παζίμ' η Σόνα ασό Τσιφλήσίκ'.

σαχουντή* η και ( σιχουντί)  = ανησυχία, ενοχλητικός θόρυβος
τουρκική λέξη sikinti  = ενόχληση , στεναχώρια Ιμπελάς

φρ. Κούλα-κούλα εσέβαν οι γιοσμάδες σ' οσπίτ' , αμά με την σαχουντήνντ' εποίκαν εγνέφ'σαν την μάναν ατούν κ' έκ'σαν τον εξάψαλμον και το σκύλ' παιδία, ξάν' εημέρωσετέν;

σεβνταλάεμαν,* το  = έρωτας, αγάπη
τουρκική λέξη sendalanma   = έρωτας, αγάπη

φρ.Το σεβνταλάεμαν, νέπε όντες κρούει την πόρτα σ' , άλλο τιδέν ΄κι νουνίεις, κάφτ' και πάει κ' αν 'κι κρούει ζατίμ, την πόρτα σ', άμον χαϊβάν έρθες'ς σην ζωήν κ' άμον χαϊβάν' 'α φεύ'ς!

σεϊρ * το = θέα, αγνάντεμα
τουρκική λέξη seyir = θέα, αγνάντεμα

φρ. Να παράδας είχαμε για χάρτζεμαν, να δουλείαν, μαναχά για το σεϊρ τη πάλης επήγαμε , οψέ 'ς σο πανοϋρ' τη Σκοτούσας...

σαχάν * το(και σαγάν)  = σκεύος χάλκινο κασσιτερωμένο που χρησιμοποιείται ως πιάτο φαγητού
τουρκική λέξη sahan   = σαγανάκι Ι μικρή κατσρόλα
φρ. Ατό το σαχανόπον , πάτση , έναν τραμ' φαϊν παίρ', χός μωρόν' κ' είμαι να κανείται με!

σερή, η = δροσιά
τουρκική λέξη serin  = δροσερός, δροσάτος

φρ. Οι γαρήδες τη μαχαλάς το καλοκαίρ', όντες 'κ' είχαν χωραφί' δουλείας, ετοπλαεύκουνταν αφκά 'ς σα σερία κ' εποίναν μουχαπέτα, μασχαρείας και ταϊμέ, χερί δουλείας.

σιβέλ', το= κουβάρι, κούκλα Ι προγούλι

τουρκική λέξη sevli  = το κρεμάμενο

φρ. Ιστέ, κανείται πάντα τη γούλα σ' μη νουνίεις! ' κ' ελέπ'ς ξάι, τα κοιλίας-ισ' ντ'μ ερρούξαν έξ' για (ή) τα σιβέλα σ' ντ' εκτραμάγαν;

σιιρεύω*,  =  βγάζω, γδέρνω 

τουρκική λέξη siyirmak   =  βγάζω, γδέρνω 

φρ. Όντες τελέν'τς τ' άλμεγμαν, σιφτάν σίζεψον το γάλαν με τ' υλιστέρ' κεπέκει βράσον ατό, ουσνά κλώσουμαι κρυαίν' ενάξα και κολλίζ' ατό.

σέφταλιν, το = ροδάκινο

τουρκική λέξη seftali  = ροδάκινο

φρ. Είναν καιρόν τα σέφταλια, τα ζέρτελια κ' όλα τ' άλλα τα μεϊβάβας είχαν ουσίαν, οσήμερον τα περισσά άμον χορτάρα είν', ξάι τάτ ' ' κ' έχ'νε!

σιζεύω',  =  βγάζω , γδέρνω
τουρκική λέξη siyirmak   =  βγάζω , γδέρνω

φρ. Ωράσον σιιρεύς'ς και χάν'τς το ποστ'ας σο κρέας τη κοσσάρας, άμον την πάτσίμ' την Παρθέναν, ούλον το τάτ' απάν΄ς σ' εείνο έν'.

σεπκέ, η  = ψιλόβροχό
τουρκική λέξη sepker  = χιονόνερο

φρ. Τα χέρα μ' εκουράγαν οψέ ας σα δουλείας τ' κ' οσήμερον εντώκεν η σεπκέ κ' επεβρώτσεν (= λέρωσε) τα τζάμα ντ' επαρλάεψα.

σινίν,το = χάλκινος δίσκος , ταψί

τουρκική λέξη sini= μπακιρένιο ταψί

φρ. Με τα σινία εποίναμε τα περεσκία ΄ς σα Γθιορτάς τη Χριστού και τη Παναϊας, έτρωγαμε εμείς, εταγούτευαμε και ΄ς σην μαχαλάν.

Τ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

τεψίν,το = μεταλλικός δίσκος , ταψί
τουρκική λέξη tepsi=μεταλλικός δίσκος , ταψί
φρ. Με τα καζάνα εποίναμε τα φαϊα ΄ς σα χαράντας και 'ς φωτίσα και με τα τεψία τα περέκα γιν τοι καλεσμέν' τς.

τιρτεύω, ( και τουρτεύω)  =  προκαλώ, ενοχλώ
τουρκική λέξη durtmek  =  σκουντώ, προκαλώ

φρ. Πολλά μη τιρτεύ' ς την πατζή μ' Ποπότσα, γολάγια χολάσκεται κ΄ αμάν στυπών' τα κατζία κ' κ' ασκεμύν'.

τσεπέλ* το=  κακοκαιρία, βροχερός καιρός
τουρκική λέξη cepel = κακοκαιρία, βροχερός καιρός, λασπωμένος

φρ. Νέπε Χρήστο, με τα αϊκον τσεπλέλ ', μέρ' εχπάστες να πας με τ' οβουδί την αραπάν; τα στράτας και χωράφα ατώρα πα γομάτα τσαμούρα έν', να ν' οργών' τς επορείς, να να σποριδάεις!

τουρπάν*, το = δρεπάνι με μεγάλη λαβή (θερίζεις όρθιος)

τουρκική λέξη tirpan =  δρεπάνι με μεγάλη λαβή

φρ. Νέπε Χρήστον, εστά μ' αγληγορείς, σιφτάν έπαρ' το λακόβν κ' ακόντζον  το τουρπάν κεπέκει σκάλωσον το θέριμαν τη τριφυλλί, αλλέως 'α ζορίεσαι.

τίρτεμαν,το = ενόχληση, πρόσκληση

τουρκική λέξη durtme  = σκούντημα,πρόσκληση

φρ. Ατό το τίρτεμαν ντ΄ευτάς 'ς σα κορτζόπα τη μαχαλάς , 'ς σ' όλα τα κορτζόπα ' κι περάν ', τοπλάεψον τ' αχούλ' -ι-σ' και τ'ερεν μη ταχεύκεσαι 'ς σε καν'νάν παλούκ' απάν΄!

τισάκ ,το ( και τεσάκ ) = στρώμα κρεβατιού

τουρκική λέξη dosek = στρώμα κρεβάτι

φρ. Νέτζη Τογκάβα, σούγα - σούγα σύρον έξ' τα τσαρτάφα και τα τισάκα, ενάξα ν' αερίσκουνταν και να ηλάσκουνταν, μη θέ'τς να ιλαεύ'ς μόνον τον κώλο σ' ....

τσαπαλαεύω* , = προσπαθώ , αγωνίζομαι

τουρκική λέξη cabalamak  = προσπαθώ , αγωνίζομαι

φρ.'Επεϊ χρόνα, απέσ' 'ς σ' Τσαϊρε κ' αφκά 'ς σον ήλεν ετσαπαλάευαν οι χωρέτε ' μουν με τα χέρα για (ή)  με καγανόπα, να μη γαπατεύνε το ρύζ' τ' αφωρισμένα τα μουχρίτσας (= ζιζάνια, αγριόχορτα).

τουρτούρα,  η =  φλύαρη γυναίκα , γκρινιάρα
τουρκική λέξη dirdir =  γκρίνια, μουρμούρα

φρ. Ντο τουρτούραν γαρήν ετσάτεψεν ο χιλάχαρον ο Χρήστον, το στόμα ν ατ'ς απάν ' κ' έρται , πουγαλτουρεύ' με το μουζμουλάεμαν το σεφί'κον τ' αντρούδ' ν ατ'ς , 'ς σον νοδόν ατ' αν έμν'νε 'α εδίν' ατέν ποδάρ'!

τουρμουχλάεμαν*, το  = σβάρνισμα

τουρκική λέξη timiklama =  σβάρνισμα

φρ.Το χωράφ' ν μούν, απέσ' σ' Τσαϊρε, γομάτον τεζέκα έν', οπουρνά 'α ευτάω το τουρμουχλάεμαν  αθέ κεπέκει, ζατίμ', παρανάζ' ατό, προτού σκαλώνε τα βρεχία.

τουρμουχλαεύω *  = σβαρνίζω

τουρκική λέξη timiklamak = σβαρνίζω

φρ. Nέπε Χρήστον, 'ς κιντίν απάν, τουρμουχλάεψον την παχτζάν , ας σύρομε τον σπόρον τη χαρπουζί και τη γαβουνί, ο καιρός ατούν έρθεν!

τσατλάκ *, το  = σκασμένο καλαμπόκι

τουρκική λέξη catlak = ραγισμένος

φρ. 'Σ σα παρακάδα με τσατλάκια και τσαμίντζα εγαντούρευαν τοι μικρούς οι τρανοί κ' εείν' εγονούσευαν για (ή) έπαιζαν σκαμπίλα κ' εδέβαζαν την βραδήν...

τσαπατσουλούχ*  το = ακαταστασία

τουρκική λέξη  capaclluk  = ανοργανωσιά, τσαπατσουλιά

φρ. Όντες ένοιξεν την πόρταν κ' εσέβα απέσ' 'ς σ' οσπίτ' ν ατούν, εχπαράγα ας σο τσαπατσουλούχ' ντ' εντίκρυσα, άμον αχπασμέν' έταν, έτοιμοι να κοτσεύνε...

τσαρακαλεύω* και τσαρακαλεύκουμαι   =  διασκορπίζω

τουρκική έκφραση   carcur etmek  = ανεμοσκορπίζω, διασκορπίζω

φρ. Μεσανυχτί εσέβεν ο αλεπόν 'ς σην πόναν τη δεξαμέντζας εμούν, τη Τογκάβα κ' εταρταγάντζεν πέντ' έκ κοσσάρας, αμά τα περισσά ετσαρακαλεύταν κ' ελάγγεψαν απέσ' 'ς σην παχτζάν κ' εγουρταρεύταν...

τσαλούμ',   το = σκέρτσο, ναζί

τουρκική λέξη  calim  = σκέρτσο, ναζί, προσποίηση

φρ. Παστάν εγεροπαλάλωσεν ο Χρήστον ! ντο τσαλούμα ευτάει ατόν,ατζάπ'σα, εείνε η νέισσα η χέρα , Σοφίκα, κ' εχάσεν τ' αχούλ'ν ατ' ;

ταβαλάεμαν '*, το  = διαμαρτυρία

τουρκική λέξη davalasma = αντιδικία

φρ. Ανάμεσα 'ς σα συννυφάδα , τ' έγρα τα στουπίτας , το ταβαλάεμαν για (ή) η ταβή ατούν, να έξεργον τερεί να έπεργον η χολή ατούν 'ς σο μυτίν καικά κρατεί.

ταπάν', το = ι) σβάρνα, βωλοκόπος (γεωργικό εργαλείο με το οποίο διαλύουν τους σβώλους  και ισοπεδώνουν το χωράφι το οπίσθιο τμήμα του τουφεκιού (το ξύλινο).

τουρκική λέξη tapan  = σβάρνα

φρ. Έγβαινεν κ' εείνος απάν΄ 'ς σο ταπάν ' κ' εγυροκλώσκουντον με τ' οβούδα ούλον το χωράφ', ώσπουτα, το χώμαν εγίνουντον άμον αλοιφήν και το χωράφ' άμον ταψίν.

ταμούσεμαν, το= συμβουλή ,οδηγία
τουρκική λέξη yangin = danisma = αίτηση ,συμβουλή
φρ. Πάντα ντ' εθέ'νεν εποίνεν 'ς σα νεότητά τ', ας σην καν'ναν να τανούσεμαν εδέχ' κουντον, να δάσκεμαν, κ' ατώρα πα, εδέβαν τα χρόνα τ' και ξάν' γολάγια τιδέν γαπούλ 'κ' ευτάει, ούλα εείνος ντ' ευτάει είν' τογρία..

ταπανλαεύω , = σβαρνίζω
τουρκική λέξη tapanlamak =  σβαρνίζω

φρ. Το χωράφ' ν μούν απέσ' 'ς σ' Τσαϊρε, γομάτον κούστα έν', οπουρνά, λέω Χρήστον, γοσεύω τ' οβούδα ΄ς σο ταπάν και ταπανλαεύ' ατό κ' αν έρ'ται κ' η βρεχή κ' άλλο καλλίον.

τιρέκ,' το = δοκάρι

τουρκική λέξη  direk  = δοκάρι, κατάρτι, κολόνα

φρ. Η σ' χωρεμέντζα η Σουμέλα τ' ετίρεψεν ατόν κ' επαντρεύτεν τη Πανίκα τη Μουρούζ' , την ζάνταιναν την κουτζήν κ΄ατώρα πα, ο άχαρον σύρ' ατό 'ς σα πετζία τ' , παστάν εκάλκεψεν ατόν, η αθεόπιστος!.

ταγουτεύω*, ( και ταουτεύω)  = διαμοιράζω, διασκορπίζω ταγουτεύκουμαι

τουρκική λέξη dagitmak  = διαμοιράζω, διασκορπίζω

φρ. T' άχαρα τα κοσσάρας -ι-μ' οψέ φαίνεται κάτ' ενόισαν κ' αμάν εταγουτεύταν κ' άλλα εσέβαν ΄ς πόναν κ' άλλα ετζαντζάρευαν αχπαραγμένα'ς σην φράχταν τη παχτζάς.

ταβέτ*, το = πρόσκληση σε γεύμα
τουρκική λέξη danet = πρόσκληση σε γεύμα

φρ. Εμείς το ταβέτ' εποίκαμ' ατό κ' αναμένομε 'σ ,ανέν κ' αργεύ'ς πολλά, να εξέρ'τς ,αργώς κ' απαργώς ' έρται τρών' το φαϊν ατ' κ' απομέν' νεστικός..

ταβρανεύκουμαι , = κινούμαι, ενερώ γρήγορα
τουρκική λέξη davranmak =  συμπεριφέρομαι, ενεργώ

φρ. Νέπε Χρήστον, ταβρανεύτ' και γόσεψον τ' οβούδα ο ήλεν εξέβεν 'ς σην τσίπαν εμούν κ' εμείς ακόμαν 'κ' εχπάσταμε για το χωράφ'..

τεβόρ ,* το = έλατο
τουρκική λέξη tenir = είδος λεύκας
φρ. Ας σο ξύλον  τη τεβορί εποίναμε 'ς σην πατρίδαν λεγνά τ' άλλα τα χαρτώματα, για το σκέσπασμα τ' οσπιτίων εμουν και για ούλα τ' άλλα τα χτιώνας εμουν.

ταζίν,  το =  κυνηγετικό σκυλί ,λαγωνικό Ι άτομο πονηρό και ικανό
τουρκική λέξη tazi  =  κυνηγετικό σκυλί ,λαγωνικό 
φρ. Nέκουτση, άμον ταζίν,ντο μουχμουτεύ'ς.

τάρ, = στενό
τουρκική λέξη dar  =  στενός, στενόχωτος
φρ. Ενάξα τάρ' φαίνεται το φισταν' ντο φορείς, γιάμ, εσέγκες καν' νάν τραμ' κρέας απάν' -ι-σ';

ταρίν, το= κεχρί
τουρκική λέξη dari = κεχρί

φρ. 'Σ σο κνντίν απάν΄, ΄ς σ' έναν τσανάχ΄τάραξον ταρίν μ' ολίγα κοκκία και φάσον την κωσσούν με τα πουλία κ' ούλα τα κοσσάρας, εμείς 'α βραδάσκουμε με τ' αλώνισμαν...

ταχούμ', το =  πίτα
τουρκική λέξη takim  = σύνεργα, συσκευή

φρ. Εφέκες την τζίγαρην κ' εσέγκες, ξάν άμον βυζορρώι το ταχούμ' 'ς σο στόμα σ', για έπαρ' το κ' έβγα οξωκά, να έζ' τη κυρού σ' η ψή , τ' ομμάτα μ' έτζουξαν ας σον καπνόν!

ταϊτεύω*, το = επιμένω 

τουρκική λέξη dayatmak  = αντιστέκομαι, επιμένω

φρ. Ανάθεμα τον ζοτουνόν, ετᨴατεψεν κ' ατό, ντ' εσέγκεν'ς σον νουν ατ' , εποίκεν ατό κ' ατώρα κρούει το κιφάλ' ν ατ'.

ταϊχούτ, ( και ταχάτ) το =  δύναμη , αντοχή
τουρκική λέξη takat  =  δύναμη , αντοχή

φρ.. Ζατίμ,' ντο να εποίναν τα συννυφάδας, ευρέθαν ΄ς ταϊχούτ' κ' επ'εμ'νεν απάν '-ι-μ', έρθα κ' εσερσεμώθα και μέρ' ερρούξα'κ' εγρούκ'σα, άντζαγας εγνέφ'σα...

ταλταλούν το = απάνεμο
τουρκική λέξη duldali  = απάνεμο
φρ. Το καλοκαίρ' όντες ενάξα εφύσανεν , γ γίαγια μ' η Μαρίκα εράευεν έναν ταλταλούν τόπον 'ς ψσην αυλήν, να θήκ' το μιντέρ' ν ατ'ς κάθεται, να μη κρού' ατέν η αγέρα.

ταμάχ', το = πλεονεξία, απληστία
τουρκική λέξη taman  =  πλεονεξία, απληστία

φρ. Nέπε Χρήστον, ντο ταμάχ' έν' ατό; ας σημ χ'ωρας πα κ' εντρέπουστουν, αδέλφα, τεϊ, να τεκισεύετεν για έναν μέτρον χώμα, να χέζω απάν' 'ς σα χωράφακαι 'ς σο μεκατίρ' ν ατούν

ταμπόυγα', η = σφραγίδα, στάμπα
τουρκική λέξη dagma  =  σφραγίδα, στάμπα

φρ. Νύχτα έρθαμε 'ς σο Τσιτσιλή κ' εγρεύταμε, αμά αγλήγορα με την δουλείαν και το ταμάχ' ν εμούν εσέγκαμε την τσαμπουγάν εμούν σ' όλα κεσ' κ' εμέρωσαμε και το χωρίον και τα γιαζία..

ταλεύω * = παίρνω κάτι βίαια ,αρπάζω, ορμώ
τουρκική λέξη dalmak = εισέρχομαι ορμητικά, επιπίπτω
φρ. Όντες είδεν η κάτατον πεντικόν να εγβαίν' ας σο τρυπίν ατ' , αμάν ετάλεψεν απάν ' ατ' κ' εμπροστά 'ς σ' ομμάτα 'μουν εκαρτέλτσεν ατόν, τον χιλάχαρον!

ταλίμ',* το = άσκηση, εκγύμναση

τουρκική λέξη talim = άσκηση, εκγύμναση

φρ. Κι ας σο ο χορόν έν' το ταίμ' Ι'ς σ' αχούλ, άμαν και σώμαν Ι και ίλλαμ' ο πυρρίχιον Ι χορόν..

τιπίν, το = χιονοθύελλα

τουρκική λέξη tipi = χιονοθύελλα

φρ.Τρανόν τιπίν έντον απόψ' να παχτζάδας εφέκες, να τσατμάδας , ν' αϊλι τ' εμέκια' μουν , επάτεψεν κ' ερήμαξεν ούλον τον πλάνον!

ταλτά', * η = καταφύγιο, προστασία

τουρκική λέξη dulda = καταφύγιο, προστασία

φρ. Αδάκα 'ς σην ταλτάν ας στένομε το σάτζ και ψένομε τα λαλάγγας, μη κρούει 'μας η αγέραν...

τεζέκ, το = ξερή μάζα από χώμα
τουρκική λέξη tezek = ξερή κοπριά, σβουνιά
φρ. Νέπε, το χωράφ' ν εμούν σην Πρώτη Διώρυγαν , εμέντζε 'ς μας ο σινορτάσ' ν εμούν , γομάτον τεζέκα έν' , τα πάνιγμαν θέλ' κ' εσύ πα... απ' εκέσ' κ' έρθεσαι!, τερείς τη τεζπιγ' -ι-σ' τα τσαλουμόπα και χαβασλαεύς'ς!

τεζπίγ', το (και ταζπίχ) = κομπολόγι
τουρκική λέξη tespih και tesbin  = κομπολογι

φρ. Νέπε , σ' κώσον και σύρον ατό το βυζορρώι ας σο στόμα σ' κ' όρθωσον κάτ' ζαρωτόν απέσ' 'ς σ' οσπίτ', για (ή) ακλανεύτ' μ' έναν τεπίγ' , πάντα τα χέρα σ' μ ' αραεύνε να τυλίζ'νε τζίγαρην

τεμπελχνά, η = ο χώρος όπου μαζεύονται οι τεμπέληδες
τουρκική λέξη tembelhane  = τεμπελχανείο
φρ.Τ' οπισκεσ' τ' οσπιτί' μουν σ' αραλούγ' απάν', άμον τεμπελχανάν εγίνουντόν, όντες ετοπλαεύκουνταν οι γαρήδες τη μαχαλάς κ' εποίναν μαχαρείας, λάφα κ' έναν σιρίν άλλα γονουσίας.

τερμάν ', το  = φάρμακο ,λύση ,δύναμη

τουρκική λέξη derman  = φάρμακο ,λύση ,δύναμη

φρ.Tέρεν την κιαντή σ' κ' ωράσον κόφκεται το τερμάν -ι-σ', 'ς τολαϊλούν στράταν εσέβες!

τεμιζλαεύω* = καθαρίζω 
τουρκική λέξη temizleme  = καθαρισμός
φρ.Το ματρίν και τ' αμπάρ' τ' οσπιτί ' μουν, πάντα η γίαγια μ' ετεμιζλάευεν ατά, 'ς σην κα'ναν 'κ' εκιουβανεύκουντον ατό την δουλείαν..

τούτ', το = μούρο (δέντο και καρπός)
τουρκική λέξη   dut = μούρο

φρ. Έναν τρανόν τούτ' είχεν 'ς σην αυλή ν ατ'ς η πιπή μ' η Σόνα κ' όντες εγομούντον με τα ικοκκινειδή τούτα, οι γαρήδες τη μαχαλάς εσέρευαν ατά κ' εποίναν ατά πεκμέζ'.

τζάρτεμαν*, το  = ξάφνιασμα

τουρκική λέξη cartadak  = ξαφνικά

φρ. Αϊκον τζάρτεμαν με το γαμψίν εποίνεν ο πασά μ' ο Χρήστον τ' οβούδα , όντες εγόσευεν ατά'ς σην αραπάν μ ους το χωράφ, τ' άχαρα , 'ς σην ηήν 'κ' επάτ'ναν, έσ' κωναν ποδάρ' και πότε έφταναμε 'κ' επαίρναμε χαπάρ'!

τικλάεμαν, το = στήσιμο, όρθωση

τουρκική λέξη dikelme  = στήσιμο, όρθωση

φρ. Με τ' ατό το τικλάεμαν τη μουντζουρί ντ' ευτάει η κουτζή τη Τογκάβας,πολλά γουζεύ' με, εθαρώ, όντες πορτατεί, το μυτίν ατ'ς πα ρύζ' ΄κι θα κλίσκεται να παίρ' ατό.

τιρτεύω,( και τουρτεύω) =ενόχληση, πρόσκληση 

τουρκική λέξη durtme  = σκούντημα, πρόσκηση

φρ. Ατό το τίρτεμαν ντ' ευτάς'ς σα κορτόπα τη μαχαλάς, 'ς όλα τα κορτζόπα 'κι περάν', τοπλάεψον τ' αχούλ'-ι-σ' και τέρεν μη ταχαεύκεσαι 'ς σε καν'νάν παλούκ' απάν!

τόγκα*, η = παγίδα

τουρκική λέξη tonga = παγίδα

φρ.Ο ξενομερίτες ο ρυζέμπορον π' έρθεν οπέρτς 'ς σο χωριόν, εσέγκε μας αϊκον τόγκαν , ακόμα 'κ' επορούμε ν' εμπροπαίρομε!

τουτούμ', , το = στάση , συμπεριφορά
τουρκική λέξη tutum   = συμπεριφορά

φρ. Ωράσον γαντουρεύ' το κορτζόπο σ' ατός ο γιοσμάς τη Τόγκα , το τουτούμ ' ν ατ' ξ'αι κ' ερέχκουμ' ατό, γαλένα - γαλένα καλατζεύ', αμά, ας σο γαλενόξν το ποτάμ ' να φογάσαι , ρίζα μ', απ' αφκακές χαντζεύ'!.

τόχα,, η = αγκράφα
τουρκική λέξη toka   = αγκράφα, πόρπη Ι πιαστράκι

φρ. Ετσαρτούλιζαν τ' ασημί τα κοτζάκα και το τρανόν η τοχά απάν' 'ς σο πρασινειδί το φιστάν ' - ι -μ', ντ' έρραψεν η Μαρίκα κ' όντες εφόρ' ν ατό κ' ετένα 'ς σην αϊναν, εγώ εμέν επεγιανεύκουμ'νε.

τσαγκάλ', το  = βέργα στην οποία στηρίζεται κι αναρριχάται το φυτό (π.χ. φασολιά )
τουρκική λέξη  cahgal = κλαδί

φρ.Τα φασούλα ντ' έσπειραμε έπεϊ εμποπήραν, 'ς σο κιντίν απάν' ά εμαπαίνω ΄ς σην παχτζάν κ' 'α φοσίζω 'ς σο γιάν ατούν τα τσαγκάλα ν' επορούν και τυλίουνταν και σύρ'νε πόι.

= διστάζω, δειλιάζω , λιποψυχώ

τουρκική λέξη cekinmek  = διστάζω, δειλιάζω , λιποψυχώ

φρ.Οψέ το βράδον, είπεν η πιπή μ' η Καίρο, εχπάστεν ν' έρται 'ς σο παρακάδ' κ' όντες ύλαξεν άγρα- άργα ο σκύλον τη Τόγκα, ετσακινεύτεν κ' εκλώστεν οπίσ'.

τίς - παρασί* , το =  χρηματικό ποσό, που πλήρωναν οι Πόντιοι, σε Τούρκο που φιλοξένησαν ( επειδή απασχόλησε τα... δόντια του ζητούσε να πληρωθεί)
τουρκική λέξη dis =  δόντι + para

φρ. Kάθαν ημέραν εγώ πα ταλεύω 'ς σα δουλείας τ' οσπιτί', 'ς σα κεπία ,'ς σο μαείρεμαν και 'ς σ' άλμεγμαν και 'ς σ' αυλής το πακλάεμαν, γιάμ θέλ'τς να δίγω σε και τίς - παρασί;

τίζεμαν*, το  = αράδισμα

τουρκική λέξη dizme  = αράδισμα

φρ. Κορτς έτον ατός' εποικεν το τίζεμαν τη τραπεζίων ; κ' ελέπετεν, τ' έναν το στόλ' χαμεόν,τ' άλλο ψηλόν, οι καλεσμέν' α γελούνε  μας..

τσακούτζ' , το   = σφυρί
τουρκική λέξη  cekic = σφυρί

φρ.Έπαρ', νέπε Χρήστον. το τσακούτζ' και κοπάντζον το τζακελιχτέρ'-  ι - μ', 'ς σο κιντίν απάν' ά τζακελίζω το παχτζόπον, εσάρεψαν ατό τα πιρπιρίμα.

τσαλγούν, το  = μουσικό όργανο
τουρκική λέξη  calgi = μουσικό όργανο

φρ. Ατόσον βαθέα κοιμάται η πατσή μ' η Αθηνά, εκατόν τσαλγούνα πα να κρούγ'νε 'ς σο γιάν ατ'ς , εείνε ΄κ' εγνεφίζ'.

 =  βουρκώνω, συγκινούμαι

τουρκική λέξη dolukmak  = βουρκώνω

φρ. Η γιάγια μ' η Σάραν, όντες ανιστόρανεν τα παλαιά πάντα ετολούχευεν κ' ας σ' έναν έλεεν κ' ας σ' άλλο εσπόγγιζεν τα τσαχούρα τ' ομμάτα τ'ς.

τολάπ' το  = ντουλάπι, ερμάρι

τουρκική λέξη dolap =  ντουλάπι, ερμάρι

φρ.Έναν τολ'απ' κ' έναν σαντούγ' έτον όλεν η προίκα ντ' εδέκαν εμέ τα κυρουκά μ' αμά, το χτήνον ντ' έταξαν εμέ, εψόφεσεν 'ς σο γιαζίν είπαν και ... εκόμπωσανεμε!

τονάτεμαν', το  = στόλισμα
τουρκική λέξη donatma  =  ανεφοδιασμός , εξοπλισμός

φρ.Τη ταή μ' τη Παντελή ,η ΚΙκή , πρώτεσσα έτον 'ς μαείρεμαν και 'ς σο τονάτεμαν τη τραπεζίων και 'ς σα χαράντας και ΄ς σα φωτίσα τη χωρί'.

τορπά, η = σάκκος , σακκούλα , τορβάς

τουρκική λέξη  torda = σάκκος , σακκούλα , τορβάς

φρ. Οψέ το βράδον εκατήβεν ας σο Πόζ- Ταγ ο Χρήστεον εμούν, εγόγωσα δύο τορπάδας με φαεμάτα κ' μαμάν εντώκεν ατά 'ς σην ράχα ν ατ' κ' εχάθεν απέσ' 'ς σην σκοτίαν...

τοβλέτ' * το = κράτος ,η διοίκηση
τουρκική λέξη devlet = κράτος, δημόσιο, πολιτεία

φρ. Όντες  έρθεν τ' άγρον το χαπάρ' ας σο τοβλέτ',ετοπλαεύταμε ούλ' απά' 'ς σο μεϊντάν τη χωρί', σασιρεμέν' κι αχπαραγμέν', ναϊλι εμας!.

 το = περιπλάνηση, περιφορά

τουρκική λέξη dolanma = περιπλάνηση

φρ. Ατόσον τολάνεμαν εποίκα απέσ' 'ς σα γιαζία οσήμερον κ' ας σην νεγκασίαν τίκα να στέκω 'κ' επορώ κ' άντζαγας πέντε κιλά χαμόμηλόν εσέρεψα.

τολασεύω*  = γυρίζω από δω κι από κει άσκοπα ,περιφέρομαι

τουρκική λέξη dolasmak = τριγυρνώ,περιπλανιέμαι

φρ.Όντες θήκο το κιφάλ'-ι-μ' 'ς σο μαξιλάρ' τ' αχούλ'-ι-μ' σ' ούλα κέσ' τολασεύ' και τέρμαν 'ς σα τέρτα αραεύ'.

τουλγούντζ*, = πράος, ήρεμος

τουρκική λέξη durgun = ήρεμος

φρ.Ζατίμ' πολλά τουλγούντζ έτον ο σώγαμπρον τη ζάναινας τη Σουμέλας κ ' όντες εείνε εβάρκιζεν κ' η χολοσπασία απαν'- αφκά εντούνεν τον κώλον ατ'ς , εείνοε , ο άχαρον, εβάλ' νεν κα το κιφάλ' και σας 'κ' εποίνεν!.

τούλουμπα,η = αντλία

τουρκική λέξη tulumda = αντλία

φρ.'Σ Μεγάλας τ' παχτζάν επέσ' έτον η τουλούμπαν για ν' αρδεύομε τα ζαρζαβάτα και 'ς σην αυλήν έτον τ' αρτιζάν' με το τρεχούμενον νερόν για τ' αθρώ'ς και τα ζα.

τιτισεύω,* = λογοφέρνω
τουρκική λέξη didismek = αλληλοτρώγομαι
φρ.Ιστέ, τζούρα ' το μη θέ΄τς πάντα να τιτισεύ'ς και να κακολογάς το νυφαδόπο σ', χός oύλα τα χουτζμέτα και τα νυφαδαλούκια ετάει ατά, άλλο την πελάν εσούν θέλετεν ; για ορώτα κ' εμέν ' για την άχαλεσσαν την νύφεν ντ'μ εποίκα!

τουμάρ' ,το = ξύσιμο ζώου ( με ειδική ξύστρα)

τουρκική λέξη timar = περιποίηση ζώου

φρ.'Σ σο ζωοπανοϋρ' σα Σέρρας έλεπες τοι σαγαπήδες, π' είχαν ζα για πιούλημαν, ν' ευτάν' ατά τουμάρ' και ν' αχσαε'υν' ατά κ' οι τζαμπάσηδες  να γυροκλώσκουνταν, ν' αραεύνε και να παζαρεύνε την τιμήν με τον σαγαπήν τη ζου.

τουρμαλάεμαν*, = σοκάρομαι, χτυπιέμαι, αντιδρώ έντονα σε τραγικό γεγονός
τουρκική λέξη tirmalamak = ενοχλώ, ανησυχή Ι γδέρνω
τουρκική λέξη tirmalanmak = γρατζουνίζομαι
φρ.Ποίος 'κ' εκουράγεν την μάρ'σαν την μάναν, π' εχτουπίουντον 'ς ση μέσ' τη στράτας κ' ετουρμαλαεύκουντον , όντες είδεν τον γιόν ατ'ς απάν' 'ς σην αραπάν γεραλαεμένον, απέσ' 'ς σα γαίματα και 'ς σα χώματα;

τεμιζλούγ* = καθαρίζω

τουρκική λέξη temizlemek= καθαρίζω

φρ.Το μαντρίν και τ' αμπάρ' τ' οσπιτί' μουν , πάντα η γιάγια μ' ετεμιλάευεν ατά, 'ς σην καν' νάν 'κ' εκιουβανεύκουντον ατό την δουλείαν.

τόζ,το = σκόνη

τουρκική λέξη toz = σκόνη

φρ. Πορπάτ' ορθά, μη τσουρκανίεις τα ποδάρα σ', Χρήστον πούλιμ', το τόζ' ντο σ'κουται, σιφτάν 'ς εσά τα κατζία έρται.

τιπίν,το = χιονοθύελλα

τουρκική λέξη tipi=χιονοθύελλα

φρ.Τρανό ντιπίν έντον απόψ', να παχτζάδας εφέκεν, να τσατμάδας, ν' αϊλί τ' αμέκια ΄μουν , επάτεψεν κ' ερήμαξεν ούλον τον πλάνον!

ταλίκ,το = ατσάλι, χάλυβας Ι δυνατός αέρας

τουρκική λέξη celik = ατσάλι, χάλυβας 

φρ. 'Σ σα τζακελίσματα τη φουστουκί,'ς σο Τσιφλιτσήκ την Μαρίκαν τη Χαλατσή, κανείνας 'κ' επόρ'νεν ν' απιδαβαίνεν ατέν, τσαλίκ' 'ετον απάν' 'ς σην δουλείαν!

τσακούτζ',το = σφυρί

τουρκική λέξη celkic = σφυρί

φρ. Έπαρ', νέπε Χρήστον, το τσακούτζ' και κοπάντζον το τζακελεχτέρ'-ι-μ,'ς σο κιντίν απάν' 'α τζακελίζω το παχτζόπον, εσάρεψαν ατό τα πιρπιρίμα.

τικλαεύω = στήνω κάτι όρθιο

τουρκική λέξη dikelmek  = ορθώνομαι

φρ. Άμον γουτζουλάς, αναχάπαρα, ετικλαεύτεν έμπρα τ'ς κιαν, εχπαράξεν η Σάραν κ' αμάν η χρά τ'ς εξύεν..

ταβιρεύω = αναποδογυρίζω (ταβιεύκουμαι)

τουρκική λέξη denirmek  = ανατρέπω

φρ. Ας σην αχαλοσύναν' ν ατ' εταβιρεύτεν τ' ελαδί το βαρελόπον κ' επεβρώτσεν την αποσκευήν κ' εείνος τα παπούτζα τ΄ετέρνεν κ' εγυάλιζεν να τά!

τερσή,η ( και ταρσή) = είδος αδραχτιού με το οποίο έγνεθαν το μαλλί σε νήμα

τουρκική λέξη tersi = μαλί που κλώθεται σε αδράχτι με σφοντύλι

φρ. ' Σ σ' αραλούγ' απάν' και 'ς σα παρακάδα οι γαρήδες καμμίαν αβαράδες 'κ' έστεκαν , για (ή) τσουπία 'ά εκράτ'ναν κ' έπλεκαν για (ή) την τερσήν κ' έκλωθαν το μαλλίν.

Φ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

φιλίτ'ς*,το  = σημάδι ανάπτυξης (σε φυτό ή δέντρο)

τουρκική λέξη filiz  = βλαστός, κλωνάρι

φρ.Τα κλαδία τη ζακουμί ντ' εσόχεψα απέσ' 'ς σην τενεκιάν , άντζαγας έγκαν φιλίτσα, μεταφύτεμαν ιέλ'νε , ζατίμ ο καιρός ατούν πα έν'!.

φουρλάεμαν, το = ξεφύσημα, θυμός

τουρκική λέξη  firlama  = τίναγμα

φρ.Όντες ετίρτευαν τον παλαλόν τη χωρί', αϊκον φουρλάεμαν, αναχάπαρα, εποίνεν ο αθεόπιστον, άλλ' εχπαράουνταν κ' εσύρκουνταν 'ς σο γιαν' κ' άλλ' εσάσευαν κ' ετέρ'ναν από μακρά...

φουρλαεύω = ξεφυσώ,θυμώνω

τουρκική λέξη  firlamak = πετάγομαι, τινάζομαι

φρ. Ατός ο παιδάς εμούν με το παράμικρον φουρλαεύ' , ας σα κατζία πιάν ' τον άνθρωπον , σάπρ' ντ' έν' 'κ' εξέρ', αμά, αγλήγορα πα γαληνεύ' κ' ιεύ' , σάνικι, ατίος πα 'μ κ' έτον

φεραχλανεύκουμαι = δροσίζομαι Ι ηρεμώ

τουρκική λέξη  ferahlanmak = δροσίζομαι Ι αναπαύομαι

φρ. Όλεν την ημέραν , χέριφ', αφκά'ς σον ήλεν εσερσεμώθες, ιστέ κάθ'κα σ' έναν σαρήν και φεραχλανεύτ' ενάξα, κανείς ' κι παίρ' την δουλείαν απ' εμπροστά σ΄, οπουρνά πα ημέρα έν!

φεράχ'κον = μέρος ευρύχωρο κι ευάερο

τουρκική λέξη  ferah = απλόχωρος, ευρύχωρος

φρ. Τ' οσπιτί' μουν το παλκόν πολλά φερά'κον έτον,γομάτον τσεσίτα-τσεσίτα τσιτσέκα κ' όντες έρχουντον η άνοιξη όλεν η μαχαλά σ' Τόγκα εσκουντούλιζεν.

φούρτζα,  η = βούρτσα

τουρκική λέξη  firca = βούρτσα, πινέλο

φρ. Έπαρ', Νέπε μ', την φούρτζαν τη λωματί' και φουρτζαλάεψον το πιντζάκ' τη τεττέ σ', με την ράχαν ατ' εσπρόγξεν το τουβάρ'!

φιτιλαεύω,  και (φιτιλάζω)  = υποκινώ

τουρκική λέξη  fitlemek  = υποδαυλίζω, υποκινώ

φρ. Στόχεψον, ενάξα την τουλτούλαν την Φιφίκαν, σπ' αφκακέσ' χαντζεύ', μη φιτιλαεύ' την κουτζή σ' και χαλάεται το πουλούλ' ντ' ευτάει ατέν η Τογκάβα, η πρώτεσσα η προξενήτρα τη χωρί'...

φοτουλούχ,  το = εγωπάθεια, εγωισμός

τουρκική λέξη  fodylluk  = αλαζονεία, έπαρση

φρ. Ντο φοτουλούχ' έν, γαρήδες, ατό δεικνύζ' η ταενύφ'σσα τη Τσοπάναντων και τικλαεύ' το μυτίν; επήρεν άντραν ασό Τσιτσιλή , γιόξα τον γίον τη Χάμπονος τη Τόγκα;.

φουρούτζ,  το = ξεραμένος καρπός, ζαρωμένος

τουρκική λέξη  firic = αχλάδια ξεραμένα στο φούρνο

φρ.Εσέρεψα τα φουρούτζα τ' αχλαδα και τ' αφκατοσώρα κ' έσυρ' ατά 'ς σο γορούν', εείνο πα τ' εμέτερον έν', ψόπον έχ'.

φεράχ'κον  το = μέρος ευρύχωρο κι ευάερο

τουρκική λέξη  feran  = απλόχωρος, ευρύχωρος

φρ.Τ' οσπιτί' μουν το παλκόν πολλά φεραχ'κον έτον, γομάτον τσεσίτα-τσεσίτα τσιτσέκα κ' όντες έρχουντον η άνοιξη όλεν η μαζαλά εσκουντούλιζεν σ' Χουρούζ κιαν αν.

Χ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

χαζιρλαεύω  = ετοιμάζω

τουρκική λέξη hazirlamak   = ετοιμάζω

φρ.Όντες ευρήκ'ναμε έναν παϊρ'γομάτον χαμομήλ', αχαβασλάευαμε ούλ' οι γαρήδες ν' ευτάμε γιαρούσ' για το σέρεμαν αθέ μεω τα τρανά τα χτένα ντ' εκράτ'ναμε.

χαράρ', το = μεγάλο τσουβάλι

τουρκική λέξη harar  = μεγάλο τσουβάλι

φρ. Όντες εχαλάουντον ο καιρόν και προτού σκαλώνε τα βρεχία, με χαράρα εκοβάλ'ναμε 'ς σ' ο σπίτ' τα κουλόυντζα τη βομπακί να καθαρίουνταν κ' άνευα τα κουλούντζα εβάλ'ναμε επέσ' και τα μουμούλα κ' ύστερα έλεπες ατά να τζντζαρεύνε απαγκλέσ' 'ς σα τουβάρα...

χαζνά, η  = θησαυροφυλάκιο

τουρκική λέξη hazine   = θησαυροφυλάκιο Ι θησαυρός

φρ.Νέκουτζή, την χαζνάν τ' οσπιτί' σ' έχ'ς ατού απέσ' 'ςσην τσάνταν κ' έσπιγξες και κρατείς ατό αφκά 'ς σο γολτούχ'-ι-σ';

χοσάφ', το   = κομπόστα

τουρκική λέξη hosaf = κομπόστα

φρ.Τσεσία - τσεσίτα τσίρα εποίνεν η γιάγια μ' η Πηνελόπ κ' εγόμωνεν τα πάνενα τα σακκούλας και τα ημέρας τη νεστείας με την τέντζαρήν εοίνεν το χοσάφ' κ' εταγούτευεν και 'ς σην μαχαλάν

χάιτε* =  άντε, κουνήσου

τουρκική λέξη haydi  = άντε, κουνήσου

φρ. O oυρανόν ελίβωσεν, χάιτε ας ταβρανεύκουμες και κατηβάζομε ας σην αραπάν τα λαζούδα, προτού σκαλών' η βρεχήν.

χοπλαεύω* = χοροπηδώ

τουρκική λέξη  horlamak = xoροπηδώ (hop = όπα, ώπα)

φρ.Ας  σην χαράν ατούν, τ' αφωρισμένα , εχοπλάευαν κ' ελάγγευαν απάν' 'ς σα καραβάτα και ζάφτ' κανείς εμούν ' κ' επόρνεν ν' ευτάει ατά, εζάντυνανε μας με το χοπλαέματά τουν.

χαϊρσίης = ανεπρόκοπος, αχαϊρευτος

τουρκική λέξη hayirsiz  = ανεπρόκοπος, αχαϊρευτος

φρ. Ας σ' οψέ κιαν, ο χαϊρσίης, εσκάλωσεν έναν δουλείαν κ' ατώρα αφέκεν ατό 'ς ση μέσ' απεσ' κ' επήεν σαλαχανεύ', ουσνά να τελέν' ατό, ο ανευλόετον, 'α σπάν τ' εμόν' την ψήν!.

χουζούρ', το = ηρεμία, γαλήνη

τουρκική λέξη huzur = ηρεμία, γαλήνη

φρ. Άμιψον να επαί'νεν η μαχαλά σ' Τόγκα κ' εσύ επέσ' 'ς σ΄οσπίτ' ν' εφουρκίουσ'νε ας σα δουλείας, η πατσή μ', τικλαεμέντζα εμπροστά 'ς σην αϊνάν, το χουζούρ' ν ατ'ς ξάι 'κ' εχάλανεν, την κιαντή νατ'ς ιλάευεν κ' αχσάευεν!

χασχάσ', το = παπαρούνα

τουρκική λέξη hashas  = παπαρούνα

φρ. Tζουντζούνας και χασχάσα εγομούνταν τα γιαζία ' μουν Ανοιξι' και ντ' έμορφα εσάρευαν όλεν την γην, άμον έναν τρανόν τσιτσακλίν χαλίν!

χουζάρ', το = μεγάλο πριόνι

τουρκική λέξη hizar  = πριόνι

φρ. Εθήκ'ναν απάν' 'ς σ' αραπάδας οι αγούρ' τη χωρί' αξινάρα και χουζάρα κ' επαίρ'ναν την στράταν, πάντα 'ς σο κιντίν απάν' για το Τσιφλιτσίκ...

χοβλάεμαν, το ( και γοβλάεμαν) = επίθεση

τουρκική λέξη kocalama  = καταδίωξη

φρ. Με το χοβλάεμαν ντ' εποίκεν απάν' 'ς σον κλέφτεν και με δύο μούστας ντ' εδέκεν ατόν, εκατήβασεν τα μουντζούρ ' ατ' κ' έσυρεν έξ' τη σκύλ' τον γιον!

χάσεμαν, το = βράσιμο, ζεμάτισμα

τουρκική λέξη haslama  = ζεμάτισμα

φρ. Αϊκον χάσεμαν γλώσσας πα ίνεται; εγληγόρεσα κ' εσέγκα το χουλάρ' με το χασευτόν το φαϊν 'ς σο στόμα μ' 'κ ' εφουσκαλιδίασεν η γλώσσα μ' κ' ορθά να καλατζεύω 'κ' επορώ!.

Σημείωση:
Με βάση τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα γλωσσικά δεδομένα, δεν έχουν καταγραφεί στο ιδίωμα της Χαλδίας λέξεις ανατολικής προέλευσης που να αρχίζουν από τα γράμματα Ψ και Ω.

Χαραλαμπίδης Χρήστος