Τα ποντιακά στο τόπο μου (από γενιά σε γενιά..)

Οι πρόγονοί μας, προερχόμενοι από την περιοχή του Καυκάσου (Καρς), όπου είχαν μεταναστεύσει το 1878 από την περιοχή της Αργυρούπολης, πρωτεύουσας της επαρχίας Χαλδίας του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου, τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής τους στη σημερινή Αναγέννηση Σερρών, επικοινωνούσαν, όπως ήταν φυσικό, αποκλειστικά στην ποντιακή διάλεκτο και πιο συγκεκριμένα στο ιδίωμα της Χαλδίας.

Οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, δηλαδή η α΄ γενιά, γνώριζαν μόνο την ποντιακή διάλεκτο και αντιμετώπιζαν μεγάλες δυσκολίες στην επικοινωνία τους με άτομα μη ποντιακής καταγωγής, είτε μέσα στο χωριό είτε στην αγορά, στις υπηρεσίες και γενικότερα στις συναλλαγές τους. Πολλές φορές, όταν ήταν αναγκαίο να επικοινωνήσουν με ανθρώπους που δεν γνώριζαν ποντιακά, προσπαθούσαν να χρησιμοποιήσουν τη νεοελληνική, την οποία όμως διανθίζανε με αρκετές ποντιακές λέξεις, προκαλώντας όχι σπάνια τη θυμηδία των συνομιλητών τους.

Με την πάροδο του χρόνου, τα άτομα της α΄ γενιάς άρχισαν σταδιακά να εξοικειώνονται με την κοινή νεοελληνική, χωρίς όμως να πάψουν ποτέ να χρησιμοποιούν την ποντιακή διάλεκτο στη μεταξύ τους επικοινωνία, αλλά και στις σχέσεις τους με τα άτομα της β΄ γενιάς. Άλλωστε τόσο η α΄ όσο και η β΄ γενιά, λόγω ιστορικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, δεν είχαν την καλύτερη πρόσβαση στη σχολική εκπαίδευση και στη μόρφωση.

Οι περισσότεροι της β΄ γενιάς φοίτησαν μόνο στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, ενώ ελάχιστοι έφτασαν μέχρι την Ε΄ και Στ΄ τάξη. Ήταν όμως αξιοπρόσεκτη η διαφορά αυτών των λίγων στη χρήση της νεοελληνικής γλώσσας. Μάλιστα, όταν τους άκουγες να μιλούν νεοελληνικά, συχνά τους θαύμαζες και σκεφτόσουν:
«αβοτείν ’αμον τοι γραμματισμέντζ καλατζεύνε…», δηλαδή «αυτοί σαν τους γραμματισμένους μιλάνε».

Ανάμεσα στη β΄ και τη γ΄ γενιά παρατηρείται αισθητή μείωση στη χρήση της ποντιακής διαλέκτου. Τα άτομα της γ΄ γενιάς, λόγω της γενίκευσης της εκπαίδευσης, των σπουδών, της αστυφιλίας, της εξάπλωσης των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και γενικότερα λόγω της μείωσης των συνθηκών που συντελούν στη διατήρηση των διαλέκτων, άρχισαν σιγά-σιγά να εγκαταλείπουν την ποντιακή διάλεκτο και να χρησιμοποιούν συχνότερα την κοινή νεοελληνική.

Ωστόσο, η ποντιακή διάλεκτος εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε ειδικές περιστάσεις επικοινωνίας, παράλληλα με τη νεοελληνική, όπως όταν συνομιλούν με άτομα της α΄ και β΄ γενιάς, στους χαιρετισμούς, σε συγγενικές ή φιλικές συγκεντρώσεις, όταν αναφέρονται σε φράσεις που έλεγαν οι πρόγονοι, σε ποντιακές παροιμίες ή στερεότυπες εκφράσεις.

Τη συρρίκνωση της χρήσης της ποντιακής διαλέκτου την παρατήρησα, ύστερα και από σχετική προσωπική έρευνα, κυρίως μετά τη δεκαετία του ’60. Παρ’ όλα αυτά, είναι παρήγορο το γεγονός ότι η συρρίκνωση αυτή γίνεται με αργό ρυθμό. Αυτό οφείλεται στη στάση των Ποντίων ομιλητών, οι οποίοι, αν και αναγνωρίζουν τη νεοελληνική ως το κυρίαρχο γλωσσικό όργανο, αποδίδουν στην ποντιακή διάλεκτο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και πλεονεκτήματα που, κατά τη γνώμη τους, δεν υπάρχουν στη νεοελληνική.

Έτσι, όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες, χρησιμοποιούν την ποντιακή διάλεκτο, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στη διατήρησή της και στο πέρασμά της στις επόμενες γενιές. Προσωπικά, τα ποντιακά τα έμαθα από την προγιαγιά μου, γεγονός που σημάδεψε βαθιά τη σχέση μου με τη γλώσσα αυτή.

Εύχομαι και ελπίζω οι νεότερες και όλες οι επερχόμενες γενιές να μην επιτρέψουν στον χρόνο να νεκρώσει την ποντιακή διάλεκτο. Στην ποντιακή διάλεκτο, ιδίωμα Χαλδίας, όπως μιλιέται στον τόπο μου, την Αναγέννηση Σερρών, από τη β΄ και τη γ΄ γενιά στην οποία ανήκω παρά την αλλοίωση και τη συρρίκνωση που έχει υποστεί, μπορεί ακόμη και σήμερα κανείς, με στοιχειώδεις γλωσσολογικές ανησυχίες, να διακρίνει λέξεις ανατολικής προέλευσης.

Αυτές οι λέξεις, που χρησιμοποιούσαν οι Καρσλήδες παππούδες και γιαγιάδες μας, αλλά και οι γονείς μας, πάντα κέντριζαν το ενδιαφέρον μου. Η χρήση τους ήταν πολύ συχνή στην καθημερινή ζωή και αποτέλεσαν για μένα πηγή έμπνευσης και προβληματισμού.

Το ενδιαφέρον και η αγάπη μου για την ποντιακή διάλεκτο, τη μητρική μου γλώσσα, τη γλώσσα των προγόνων μου, σε συνδυασμό με την αγάπη για τον τόπο μου, υπήρξαν η κινητήρια δύναμη για ένα παράτολμο εγχείρημα, χωρίς ίχνος φιλοδοξίας: την καταγραφή λέξεων ανατολικής προέλευσης που επιβιώνουν στο ιδίωμα της Χαλδίας, όπως αυτό μιλιόταν και μιλιέται στον τόπο μου, την Αναγέννηση Σερρών.